लोकचळवळीपासून संविधानिक उभारणीपर्यंत – परिसर न्यायालयाचा प्रवास

अहिल्यानगर (प्रतिनिधी) –
“न्याय सर्वांसाठी सहज उपलब्ध व्हावा!”
असे विचार घेऊन परिसर न्यायालय संकल्पना 1992 मध्ये अहमदनगरमध्ये एका लहान प्रयोगातून सुरू झाली होती. आज तीन दशकांनंतर मध्यस्थी कायदा 2023 या चळवळीला राष्ट्रीय स्तरावर कायदेशीर मान्यता दिली आहे.

---

सुरुवातीची कहाणी

सुरुवातीला पीपल्स हेल्पलाईनच्या माध्यमातून गावोगावी लोकांचे जमीन, शेतरस्ते, दिवाणी वाद यांचे सामंजस्याने समाधान करण्याचा प्रयोग सुरू झाला.
हे प्रयोग हजारो सामान्य नागरिकांना कोर्टाच्या तक्रारीतून मुक्ती देणारे ठरले.

या चळवळीसाठी पुढाकार घेतला:

• ॲड. कारभारी गवळी

• ॲड. अशोक कोठारी, ॲड. सुभाष भोर

• प्राचार्य खासेराव शितोळे, अशोक सब्बन, प्रकाश थोरात, जयाजीराव सूर्यवंशी, देविदास राऊत, मिरजगावकर सर
  सर्वांनी खांद्याला खांदा लावून लोकांना न्याय मिळवून देण्यासाठी काम केले.

---

परिसर न्यायालय – फक्त वाद सोडवण्याचा नव्हे, तर लोकशाहीचा प्रयोग

परिसर न्यायालय केवळ वाद सोडवण्याचे माध्यम नाही, तर सामंजस्य, विश्‍वास आणि लोकसहभागावर आधारित न्यायसंस्कृती घडवण्याचा प्रयोग आहे.
सुरुवातीला औपचारिक मान्यता नसल्यामुळे अनेक अडथळे आले, पण लोकांचा पाठिंबा आणि कार्यकर्त्यांची चिकाटी यामुळे ही चळवळ टिकून राहिली.

सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायमूर्ती व्ही.आर. कृष्ण अय्यर यांच्या विचारांनी या चळवळीला नैतिक आधार दिला.

---

राष्ट्रीय कायदेशीर मान्यता – मध्यस्थी कायदा 2023

तीन दशकांच्या मेहनतीनंतर मध्यस्थी कायदा 2023 ने परिसर न्यायालयाच्या कार्यपद्धतीला राष्ट्रीय कायदेशीर आधार दिला.
सर्वोच्च न्यायालयाचे सरन्यायाधीश भूषण गवई यांनी सार्वजनिक मार्ग, पर्यावरण, जमिनीवरील अतिक्रमण यांसारख्या समस्यांवर सामंजस्याने न्याय देण्याचे आवाहन केले.

1992 मधील लहान प्रयोग अखेर राष्ट्रीय कायद्याचा अविभाज्य भाग ठरला आहे.

---

समाजासाठी फायदा

नव्या कायद्यामुळे समाजासमोर अनेक फायदे उभे राहिले आहेत:
ग्रामीण विकास व पर्यावरण संवर्धनाला गती
न्यायालयांवरील प्रचंड ताण कमी होणे
नागरिकांना न्याय सुलभ, स्वस्त आणि वेगवान पद्धतीने उपलब्ध होणे
सामाजिक समन्वय आणि लोकशाहीवरील विश्वास दृढ होणे

---

निष्कर्ष

आज परिसर न्यायालय हे फक्त वाद सोडवण्याचे माध्यम राहिलेले नाही, तर लोकशाहीतील न्यायशक्तीला लोकाश्रयी रूप देणारे संविधानिक प्रयोग बनले आहे.
लोकचळवळीपासून सुरू झालेला हा प्रवास भारतीय जनतेला सशक्तीकरणाची दिशा दाखवणारा आहे.

पीपल्स हेल्पलाईनच्या वतीने:
“लोकशाहीला लोकशक्ती देणारा हा प्रवास म्हणजे न्यायाचे खरं रूप आहे.”

---

#MetroNews सोबत रहा

 

#ParisarNyayalaya #PeoplePower #MediationAct2023 #DemocracyInAction #JusticeForAll #MetroPortal